در ایران امروز، خانواده تنها چارچوبی برای زندگی مشترک و تأمین نیازهای روزمره نیست؛ بلکه نخستین پایگاه تربیت انسان مسئول، متعهد و اثرگذار در جامعه اسلامی به شمار میرود. اهمیت پرورش روحیه خدمت و مسئولیتپذیری با نگاهی الهی و انسانی، دوچندان شده است. پرداختن عمیقتر و عملیتر به فرهنگ اسلامی خدمت و مسئولیتپذیری در خانواده، ضرورتی راهبردی و یک اقدام جهادی به شمار میآید؛ زیرا خانوادهای که انسانهای خادم و مسئول تربیت کند، بیمهکننده انسجام و عزت جامعه خواهد بود.
در این راستا با حجتالاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، کارشناس خانواده و پژوهشگر حوزه دین در تبیین مبانی قرآنی و روایی، ابعاد و راهکارهای ترویج این آموزه در شرایط جنگ تحمیلی سوم، به گفتوگو پرداختیم.
خانواده؛ سنگر نخست در جهاد خدمت
خانواده در نگاه اسلام، تنها محل آرامش فردی و تأمین نیازهای مادی و عاطفی اعضا نیست، بلکه نخستین و حیاتیترین کانون برای پیوند خوردن انسان با سرنوشت جامعه است.
در دوران کنونی «جنگ تحمیلی سوم»، ترویج فرهنگ «خدمت» و «مسئولیتپذیری» در محیط خانواده، یک ضرورت راهبردی و جهادی به شمار میآید. جنگی که بیش از آنکه با ابزارهای نظامی پیش برود، با ترویج فردگرایی، انزواطلبی، سودجویی، بیتفاوتی دربرابر رنج دیگران و سستکردن پیوندهای اجتماعی عمل میکند. دشمن در این نبرد ترکیبی و شناختی، تلاش میکند پیوندهای عاطفی و اجتماعی را سست و انسانهایی بسازد که تنها در پی منافع خویش باشند. در نگاه اسلام، مسئولیتپذیری و خدمت به خلق، نه یک انتخاب ثانویه، بلکه وظیفهای ذاتی و برخاسته از باور به عبودیت خداوند است. بنابراین نقش خانواده در ساختن انسانهای مسئول و خدمتگزار اهمیت دوچندان مییابد.
قرآن کریم با صراحت، جامعه ایمانی را بر پایه همکاری در نیکی و تقوا بنا مینهد و میفرماید: «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ؛ در نیکوکاری و پرهیزکاری با یکدیگر همکاری کنید و در گناه و تعدی همکاری نکنید» (سوره مائده، آیه ۲). این آیه، تنها یک دستور فردی نیست، بلکه یک الگوی اجتماعی برای زندگی مؤمنانه ارائه میدهد؛ الگویی که از خانه آغاز میشود و تا سطح جامعه گسترش مییابد. از این منظر، خانوادهای که فرهنگ خدمت و مسئولیتپذیری را در رفتار روزمره خود نهادینه کند، در حقیقت زمینهساز شکلگیری جامعهای همدل، مقاوم، بااخلاق و برخوردار از انسجام درونی خواهد بود. بنابراین، پرداختن به این موضوع در شرایط امروز تلاشی است برای بازگشت به منطق قرآن و سیره اهلبیت(ع) و نیز پاسخی آگاهانه به نیازهای زمانهای که بیش از هر چیز، به انسانهای مسئول، یاریگر و خادم نیاز دارد.
مبانی قرآنی و روایی مسئولیتپذیری
در اندیشه توحیدی، مرزهای مسئولیت انسان، دیوارهای خانه او نیست. اسلام از ما میخواهد خود را در قبال کل پیکره جامعه مسئول بدانیم. این مسئولیتپذیری ریشه در این واقعیت دارد که سرنوشت تکتک ما به هم گره خورده است، چراکه سعادت فردی در گرو سلامت اجتماعی است.
خدمت به خلق؛ والاترین عبادت: در احادیث معتبر، گرهگشایی از کار مردم، گاه از حج و روزه مستحبی برتر شمرده شده است. این به معنای کم شمردن یا نادیده گرفتن عبادات فردی نیست، بلکه نشاندهنده این است که خداوند مسیر رسیدن به خود را از میان خدمت به بندگانش قرار داده است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «بهترین مردم کسی است که برای مردم سودمندتر باشد» (نهجالفصاحه). براساس این آموزه دینی، ارزش یک انسان نه به دارایی یا حتی رتبه علمی و شغلی او، بلکه به میزان «سودمندی» و گرهگشاییاش از زندگی دیگران سنجیده میشود.
بیتفاوتی؛ خروج از دایره ایمان: مسئولیتپذیری اجتماعی چنان اهمیتی دارد که بیتفاوتی به آن، با اصلِ اسلام در تضاد است. درواقع، مسلمانی که فقط به فکر نجات خویش باشد، روح اسلام را درک نکرده است. پیامبر خاتم (ص) در حدیثی تکاندهنده میفرمایند: «کسی که صبح کند و به امور مسلمانان اهتمام نورزد، مسلمان نیست» (کافی، ج ۲). این «اهتمام» علاوه بر دغدغه ذهنی، همدلی عاطفی شامل اقدام عملی در برابر مشکلات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی برادران و خواهران ایمانی است.
با توجه به فضای اجتماعی پدیدآمده از جنگ تحمیلی سوم، بیتفاوتی به امور دیگران دام بزرگی است که دشمنان در تلاش برای ترویج آن هستند. اکنون، هر خانهای که دل به خدمت و مسئولیت اجتماعی بسپارد، در اصل در برابر این جنگ نرم ایستادگی میکند.
خانواده به مثابه الگوی کوچک جامعه
برای آنکه فرزندان ما در آینده شهروندانی مسئول باشند، باید «مسئولیتپذیری» را در محیط خانه لمس کنند. خانه آزمایشگاه کوچکی است که تمام فعالیتهای اجتماعی و تعاملات بزرگ جامعه در آن تمرین میشود. تقسیم عادلانه وظایف: خدمت باید از درون خانه آغاز شود. وقتی فرزندان میبینند هر عضو خانواده (فارغ از جنسیت یا سن، به تناسب توانایی) بخشی از بار کارهای خانه را بر دوش میگیرد، مفهوم «مشارکت اجتماعی» را میآموزند. این کار، مانع شکلگیری روحیه «مصرفکنندگی» و «توقع بیجا» میشود؛ روحیهای که در آن، فرد خود را طلبکار همیشگی از جامعه و خانواده میداند و هیچ تکلیفی برای خود قائل نیست. سیره اهلبیت(ع) در خانه: الگوبرداری از رفتار حضرت زهرا(س) و امیرالمؤمنین(ع) که در اوج سختی، افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر بخشیدند (سوره انسان) به اعضای خانواده میآموزد ایثار و خدمت، حتی در زمان نیازِ خود، اوج کمال انسانی است. تبیین این سیره الهی برای فرزندان به آنها میفهماند «خدمت» نباید مشروط به داشتن مازاد مال یا وقت باشد؛ بلکه نوعی فضیلت اخلاقی است. در فضای جنگ تحمیلی سوم که دشمن بر تفرقه، رقابت و منفعتگرایی اقتصادی تأکید دارد، تبدیل خانه به کانون تمرین مشارکت و خدمت، نه فقط یک تمرین اخلاقی، بلکه اقدامی اثربخش برای حفظ انسجام و اتحاد مقدس و روحیه مقاومت جمعی جامعه است.
راهکارهای عملی ترویج فرهنگ خدمت در خانه
در میدان «جهاد اجتماعی»، خانوادهها میتوانند با چند گام عملی روحیه خدمت را نهادینه کرده و این مفاهیم انتزاعی را به رفتارهای روزمره تبدیل کنند.آموزش همدلی (مواسات): والدین باید آگاهانه درباره مشکلات همنوعان با فرزندان گفتوگو کنند. این گفتوگو نباید با حس ناامیدی، بلکه باید با روحیه راهحلگرا باشد. مشارکت دادن فرزندان در فعالیتهای خیرخواهانه (مانند بستهبندی کمکهای مؤمنانه یا صدقه دادن) سبب میشود آنها طعم شیرین بخشندگی را بچشند و خود را در قبال رنج دیگران، کنشگر ببینند، نه تماشاچی.
تکریم همسایگان: امام صادق(ع) میفرمایند: «بر شما باد به نیکی با همسایگان». در دنیای آپارتماننشینی امروز، همسایه نزدیکترین حلقه اجتماعی به خانواده است. رعایت حقوق همسایه، کمک به همسایه سالخورده در خرید یا نظافت و حتی یک حال و احوالپرسی گرم، نخستین تمرین خدمت به جامعه در بیرون از دیوارهای خانه است.
مسئولیت دربرابر محیط زیست و اموال عمومی: بسیاری از افراد گمان میکنند مسئولیتپذیری فقط نسبت به آدمهاست، اما آموزش اینکه اسراف در آب و منابع خدادادی دیگر یا آسیب به فضای سبز محله و ریختن زباله در خیابان، تضییع حق دیگران (حقالناس) است، نوعی از مسئولیتپذیری اجتماعی دقیق و هوشمندانه را در ذهن کودک شکل میدهد. این آموزش به او میآموزد نفع عمومی بر نفع شخصی مقدم است.
سخن پایانی
برای جمعبندی باید گفت امروز خانواده، سنگر نخست در جهاد خدمت بوده و خدمت خانوادگی به خلق، برترین سلاح و نقشآفرینی ما در جنگ تحمیلی است. ترویج مسئولیتپذیری اجتماعی و فرهنگ خدمت در خانه، جریانی است که از قلبِ تپنده خانواده آغاز شده و به اصلاح و تقویت کل جامعه اسلامی میانجامد. در شرایطی که دشمن با تکیه بر «جنگ تحمیلی سوم» به دنبال ایجاد ناامیدی و گسستهای اجتماعی است، خانوادهای که بر مدار «خدمت» به دیگران میچرخد، قدرتمندترین پاتک را علیه این تهاجم اجرا میکند. خانواده مسئولیتپذیر، جامعهای میسازد که در آن هیچ دردی نادیده نمیماند و هیچ فردی تنها رها نمیشود. امام علی(ع) در سفارشی راهبردی میفرمایند: «خدا را، خدا را درباره همسایگانتان…» (نهجالبلاغه، وصیت ۴۷). این تأکیدات نشاندهنده آن است که دینداری ما، بدون مسئولیتمان در قبال دیگران، کامل نخواهد بود. اگر خانههای ما به کانونهای «تربیت خادم» تبدیل شوند، جامعه اسلامی در برابر هر تکانه و بحرانی حتی جنگ تحمیلی از سوی ابرقدرتها، بیمه خواهد شد. خدمت به خلق، نه تنها باری بر دوش نیست، بلکه براساس وعده الهی، کلید گشایش درهای رحمت و برکت برای خودِ خانواده است. بنابراین، بیاییم در این جهاد مقدس، خانواده را به مدرسهای تبدیل کنیم که دانشآموختگان آن، «خادمان مخلص و مسئولیتپذیر جامعه اسلامی» باشند.
نظر شما